Apps buitelen over elkaar heen om jouw aandacht te trekken en vast te houden. Het is volgens deskundigen heel lastig om je daartegen te verweren. Op de achtergrond wordt op Europees niveau aan oplossingen gewerkt.
Hoewel telefoonverslaving geen officieel erkende aandoening is, moet er volgens experts wel iets gebeuren. Uit Europees onderzoek blijkt dat bijna één op de vier jongeren kenmerken van smartphoneverslaving vertoont. In Nederland zei vorig jaar ruim een derde verslaafd te zijn aan de telefoon, meldt onderzoeksbureau Motivaction. En onder Nederlanders in de leeftijd van 18 tot 24 jaar ligt dat percentage nog een stuk hoger (62 procent).
Het is inmiddels ook geen geheim meer dat websites en apps specifiek worden gemaakt om de aandacht van mensen vast te houden. Want hoe langer je blijft plakken, des te meer advertenties je te zien krijgt en hoe meer geld je de makers oplevert.
Van dit verslavende aspect hebben genoeg mensen last om het een groot probleem te noemen, zegt Europarlementariër Kim van Sparrentak. Zij diende vorig jaar een initiatiefrapport in over het verslavende ontwerp van smartphones. “Jongeren en kinderen zitten bijna een derde van de dag op hun telefoon”, zegt ze. “Dat is niet normaal. Dat is heel veel!”
Verantwoordelijkheid van gebruiker kent grenzen
Om te zorgen dat kinderen tijdens de les in elk geval beter opletten, is na een dringend advies van de overheid op veel Nederlandse scholen een telefoonverbod ingesteld.
“Leerlingen moeten zich kunnen concentreren en alle ruimte krijgen goed te leren”, zei demissionair onderwijsminister Robbert Dijkgraaf. “Mobieltjes verstoren dit, weten we uit wetenschappelijk onderzoek, met alle gevolgen van dien. Daar moeten we leerlingen tegen beschermen.”
Maar ook volwassenen zitten veel op de telefoon en dat kan net zo goed afleiden. Er zijn een paar dingen die je zelf kunt doen om minder naar je telefoon te grijpen. Bijvoorbeeld timers instellen, zodat je in plaats van een hele avond bijvoorbeeld maar een half uurtje per dag op Instagram kan scrollen. En ouders van jongeren kunnen op TikTok ook allerlei beperkingen opleggen.
Maar met dit soort oplossingen leggen bedrijven de verantwoordelijkheid bij de gebruikers zelf, vindt Lotje Beek van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. “Het is onvermijdelijk om als internetter verslaafd te raken”, zegt ze. “Dat is niet helemaal je eigen schuld. Zo is het internet nu eenmaal ingericht.”
Nooit meer internetten kan bijna niet
Beek en Van Sparrentak vinden dat verslavende aspecten in de apps moeten worden aangepakt. Al is het moeilijk om een telefoon- of internetverslaving als reguliere verslaving te behandelen. “Als je afkickt van een verslaving wordt vaak aangeraden datgene nooit meer te gebruiken”, zegt Beek. “Dat is hierbij heel lastig, want het internet is diepgaand verweven met ons werk en sociale contacten.”
Ook zijn beiden niet voor verboden. Want de apps brengen ook goeds, zoals verbinding en creativiteit. Een wereld zonder verslaving bestaat niet, denkt Beek. “Maar we kunnen wel toewerken naar meer regelgeving om mensen die gevoelig zijn voor verslavingen zijn, beter te beschermen.”
Daarom hoopt Van Sparrentak vanuit Brussel een verandering in gang te zetten. In de Europese Unie gelden al wetten om consumenten te beschermen. Op dit moment onderzoekt de Europese Commissie of die vorm van bescherming in dit digitale tijdperk nog toereikend is.
Stroperige tijdlijnen
In haar initiatiefrapport draagt de GroenLinks-Europarlementariër een aantal mogelijke oplossingen voor. Zo wil Van Sparrentak de eindeloze tijdlijnen waardoor mensen blijven scrollen aanpakken op apps als X, Twitter en Instagram.
Er zou daarbij geen limiet op het aantal berichten komen, maar ze wil wel drempels opwerpen om het gedrag van mensen te remmen. “We kunnen de tijdlijnen minder vloeiend maken”, zegt ze uit. “Bijvoorbeeld zodat nieuwe berichten minder snel laden en dat video’s niet automatisch afspelen.”
Daarnaast is het een optie om mensen met een pop-up te laten weten dat ze al lang op een app zitten. Zo gaan ze er mogelijk bewuster mee om.
Dit soort maatregelen helpen mogelijk al, maar regulering lijkt slechts een deel van de oplossing. Justine Pardoen van Bureau Jeugd en Media zei eerder tegen NU.nl dat ouders ook een verantwoordelijkheid hebben. “Het gaat er vooral om dat je kinderen leert nadenken over hun mediagebruik”, zei ze. “Zodat ze daar zelf iets van gaan vinden. Daarop kunnen ze dan hun gedrag aanpassen.”
Geef mensen een keuze
“Apps hoeven echt niet verboden te worden, maar laat de standaard zijn dat ze niet verslavend werken”, zegt Van Sparrentak. “Mensen moeten de optie krijgen om apps op een minder verslavende manier te kunnen gebruiken. En dan moet het bedrijf maar aantonen dat de werkwijze inderdaad niet schadelijk is.”
Het gaat er volgens Beek van Bits of Freedom over dat mensen zelf meer keuzevrijheid krijgen. “De manipulatieve ontwerpkeuzes moeten uit de apps. Bijvoorbeeld dat je eerder op de grote dan op de kleine knop drukt”, zegt ze. “En we kunnen reguleren op algoritmen. Een fuik moet beperkt zijn, zodat je niet eindeloos wordt meegesleurd.”
Beek denkt dat het nog niet te laat is om de werking van apps deels terug te draaien. “Toen de drankleeftijd van zestien jaar naar achttien jaar ging, was dat ook even wennen”, zegt ze. “Maar dat vindt iedereen nu doodnormaal. Het is pas een paar jaar zo dat apps als Instagram en TikTok zo verslavend zijn, dus daar kunnen we zeker nog in draaien.”
Hoe snel zoiets went, bleek al uit recente observaties van de Volkskrant op het telefoonverbod op middelbare scholen. “Het geldt niet voor iedereen, maar er zijn talloze leerlingen die het nieuwe normaal zonder al te veel weerstand hebben geaccepteerd”, bleek een maand nadat het verbod in was gegaan.
Voorlopig verandert er op Europees niveau elk geval niets. Het initiatiefrapport van Van Sparrentak maakt deel uit van het onderzoek van de Europese Commissie naar consumentenbescherming. In juni komen daarvan de uitslagen. Dit jaar zijn ook Europese verkiezingen en komen er nieuwe Eurocommissarissen. In september volgt een hoorzitting met de nieuwe commissarissen. “Dan kunnen we meteen dat rapport van de Commissie onder de neus houden”, zegt Van Sparrentak.
Om een vraag te kunnen stellen dien je in te loggen. Log in of maak binnen 1 minuut jouw gratis account aan.
